HIPNOZA · BÓL · ŚWIADOMOŚĆ

Ból to więcej
niż doznanie.

To, co czujemy.
To, co pamiętamy.
I to, czego obawiamy się w przyszłości.

Anna Nadolska

Akademia Hipnoterapii

Dwie osoby oceniają swój ból na sześć punktów w dziesięciostopniowej skali. Pierwsza wie, kiedy odpocząć, i nie obawia się każdej kolejnej dolegliwości. Druga z niepokojem obserwuje ciało, pamięta wcześniejsze epizody bólowe i martwi się, że następnym razem będzie gorzej. Liczba jest taka sama, ale doświadczenie — zupełnie inne.

To dobry punkt wyjścia do rozmowy o hipnozie. Praca z bólem może dotyczyć trzech powiązanych, lecz odmiennych obszarów: aktualnych doznań, pamięci wcześniejszego bólu oraz lęku przed bólem, który może nadejść. Rozróżnienie to nie jest gotowym, potwierdzonym badaniami podziałem metod leczenia. Pomaga natomiast zrozumieć, dlaczego samo pytanie „jak bardzo boli?” nie opisuje wszystkiego, z czym mierzy się człowiek.

Co wiemy o skuteczności hipnozy?

W 2026 roku Titus H. Yim i Stuart W. G. Derbyshire opublikowali w „European Journal of Pain” przegląd systematyczny obejmujący 106 randomizowanych badań klinicznych i 9872 uczestników. Autorzy przyjrzeli się skuteczności hipnozy w zmniejszaniu bólu oraz porównali ją z innymi sposobami postępowania.

Wyniki dają podstawy do ostrożnego zainteresowania hipnozą. W porównaniu z warunkami kontrolnymi bez aktywnej interwencji psychologicznej wykazano przeciętnie niewielkie zmniejszenie natężenia bólu. Po wyłączeniu jednego badania o wyjątkowo dużym efekcie standaryzowana różnica średnich wyniosła −0,33. Nie wykazano natomiast jednoznacznej przewagi hipnozy nad takimi podejściami jak relaksacja, edukacja dotycząca bólu czy terapia poznawczo-behawioralna.

Ważny jest też sposób prowadzenia badań. Pod wspólną nazwą „hipnoza” kryły się różne praktyki: sesje z terapeutą i nagrania, jednorazowe spotkania i dłuższe programy, bezpośrednie sugestie zmniejszenia bólu i ćwiczenia wyobrażeniowe. Tak duża różnorodność utrudnia odpowiedź na pytanie, które elementy interwencji pomagają komu i w jakich warunkach. Nie uprawnia jednak do stwierdzenia, że indywidualnie dopasowana hipnoterapia jest skuteczniejsza — to należałoby dopiero zbadać.

Kiedy boli, uwaga często mimowolnie kieruje się ku dolegliwości. Człowiek śledzi jej natężenie, napięcie mięśni, oddech, kolejne sygnały z ciała. W niektórych sytuacjach pomocne może okazać się ćwiczenie kierowania uwagą, wyobrażeniowa zmiana charakteru doznania czy rozwijanie umiejętności rozluźniania się.

Hipnoza bywa wykorzystywana właśnie w taki sposób: nie po to, aby przekonać osobę, że ból nie istnieje, lecz by wesprzeć zmianę jej subiektywnego doświadczenia. Sugestia może dotyczyć na przykład odczuwania chłodu, zmniejszenia uciążliwości doznania albo przywołania stanu komfortu. To, co okaże się odpowiednie, zależy od rodzaju bólu, sytuacji medycznej i reakcji konkretnej osoby.

Międzynarodowe Towarzystwo Badania Bólu (IASP) podkreśla, że ból jest doświadczeniem zarazem czuciowym i emocjonalnym, na które wpływają czynniki biologiczne, psychologiczne i społeczne. Jego osobisty charakter nie oznacza, że jest wyobrażony. Podobnie możliwość zmiany sposobu przeżywania bólu nie oznacza usunięcia jego fizjologicznej przyczyny. Dlatego diagnostyka i właściwe leczenie medyczne pozostają podstawą postępowania.

Niektóre zdarzenia pozostawiają po sobie coś więcej niż wspomnienie faktów. Pamiętamy napięcie przed zabiegiem, strach, poczucie bezradności, niekiedy obrazy i odczucia towarzyszące dawnemu bólowi. Wystarczy myśl o podobnej sytuacji, by ponownie pojawił się niepokój.

Wyobraźmy sobie osobę, która jako dziecko przeszła bolesny zabieg stomatologiczny. Dziś korzysta z nowoczesnego leczenia i znieczulenia, ale już sam dźwięk narzędzi wywołuje silne napięcie. W tej sytuacji aktualna reakcja nie musi wynikać wyłącznie z tego, co dzieje się na fotelu. Znaczenie może mieć także pamięć wcześniejszego doświadczenia.

W indywidualnej pracy hipnotycznej można rozważać ćwiczenia wyobrażeniowe związane ze wspomnieniem, poczuciem bezpieczeństwa czy odzyskiwaniem wpływu na aktualną reakcję. Trzeba jednak wyraźnie oddzielić pracę nad emocjonalnym znaczeniem wspomnienia od prób „odkrywania” rzekomo ukrytych zdarzeń. Hipnoza nie jest wiarygodnym narzędziem ustalania faktów z przeszłości, a sugestywne pytania mogą sprzyjać powstawaniu nieprawdziwych wspomnień.

Warto też spojrzeć szerzej na to, czego uczyliśmy się o bólu. Jedno dziecko słyszało: „odpocznij, powiedz, czego potrzebujesz”; inne: „nie przesadzaj, nic ci nie jest”. Takie doświadczenia mogą współtworzyć sposoby reagowania na dyskomfort. Nie oznacza to, że rodzice „wywołują” przyszłe dolegliwości, ani że dzieciństwo jest przyczyną każdego bólu. Jest raczej jednym z możliwych kontekstów, które warto rozpoznać — bez doszukiwania się psychologicznego wyjaśnienia na siłę.

Czasem największą częścią codziennego obciążenia nie jest sam epizod bólowy, lecz oczekiwanie na jego powrót. „A jeśli znów się zacznie?”, „Czy dam radę wyjść z domu?”, „Co będzie, jeśli ból się nasili?”. Takie myśli mogą zwiększać czujność i sprawiać, że wiele decyzji zaczyna być podporządkowanych unikaniu dolegliwości.

Lęk antycypacyjny, czyli lęk przed przewidywanym zdarzeniem, zasługuje na uwagę niezależnie od natężenia aktualnego bólu. W pracy hipnotycznej można ćwiczyć spokojniejsze reagowanie na wyobrażane sytuacje, kierowanie uwagą oraz strategie radzenia sobie z napięciem. Celem nie musi być przekonanie klienta, że ból już nigdy nie wróci. Bardziej realistycznym celem może być większa pewność, że nawet w trudnym momencie dysponuje sposobami zadbania o siebie.

Tutaj ważne staje się również poczucie sprawczości. Osoba doświadczająca bólu może stopniowo rozpoznawać, co pomaga jej odpoczywać, kiedy potrzebuje konsultacji medycznej, a kiedy potrafi samodzielnie obniżyć napięcie. Taka zmiana może poprawiać codzienne funkcjonowanie nawet wtedy, gdy natężenie dolegliwości nie spada do zera.

Dlaczego nie wystarczy jeden skrypt dla wszystkich?

W Akademii Hipnoterapii uczymy podejścia, w którym punktem wyjścia jest rozpoznanie indywidualnego doświadczenia, a nie wybór gotowego tekstu sugestii. Dla jednej osoby najistotniejsze mogą być bieżące doznania; dla innej — pamięć wcześniejszej sytuacji albo lęk przed przyszłością. U wielu osób te obszary będą się przenikać.

Z tego powodu ważną częścią procesu jest rozmowa: o przebiegu dolegliwości, rozpoznaniu medycznym, oczekiwaniach, emocjach i sposobach radzenia sobie. Dopiero wówczas można rozważać, czy i jakie techniki hipnotyczne mają uzasadnienie. Nie każda metoda pasuje do każdej osoby. Częścią odpowiedzialnej praktyki jest również rozpoznanie granic własnych kompetencji i potrzeby współpracy z lekarzem, psychologiem czy fizjoterapeutą.

W naszej praktyce rozważamy niekiedy kilka spotkań oraz naukę autohipnozy, aby wybrane umiejętności można było ćwiczyć poza gabinetem. To opis sposobu pracy, nie obietnica skuteczności. Dotychczasowe badania nie rozstrzygają, jaka liczba sesji ani jaka forma indywidualizacji daje najlepsze efekty.

Równie ważne jest ocenianie rezultatów. Oprócz natężenia bólu warto pytać o jego uciążliwość, lęk, poczucie kontroli, sen i możliwość normalnego funkcjonowania. Poprawa odczuwana po sesji jest istotna dla klienta, ale sama w sobie nie dowodzi, która część interwencji spowodowała zmianę. Do takich wniosków potrzebne są odpowiednio zaprojektowane badania porównawcze.

Trzy obszary — jedno ważniejsze pytanie

Przegląd 106 badań nie daje podstaw, by przedstawiać hipnozę jako rozwiązanie uniwersalne ani skuteczniejsze od wszystkich innych metod. Pokazuje jednak, że warto badać ją dalej, dokładniej opisując treść sugestii, czas trwania interwencji, oczekiwania uczestników i efekty ważne dla ich codziennego życia.

To rozróżnienie nie zastępuje diagnozy ani terapii medycznej. Może natomiast pomóc prowadzić bardziej uważną rozmowę, lepiej dobierać cele interwencji i formułować pytania, na które nauka wciąż poszukuje odpowiedzi.